Friedrich Engels over realistische politiek

Wat is het vooruitzicht voor 2023? Het gaat er momenteel in de wereld lang niet overal prettig aan toe. Oorlog in Oekraïne, talloze vluchtelingen uit diverse streken op zoek naar onderdak, bestaansrecht en werk. Benepen reacties alom, waarbij politici zich al te vaak bereid tonen aan te haken bij het platste populisme, verpakt als ‘realisme’.
    Intussen wordt de crisis erkend, voor het gemak soms maar aangeduid als gascrisis, want om het Russische gas is veel te doen. De SP pakt het moment, nu het kan, met een grote actie gericht op het nationaliseren van de energie giganten. ‘Nationaliseer onze energie.’
      Kan dat zomaar? Erkend wordt door de socialisten dat er veel macht voor nodig is en dat het de vraag is of die gemobiliseerd kan worden onder ‘het volk’. Maar je weet het pas als je het echt probeert. En juist die inzet ontbreekt zo vaak.
    Dus waarom niet? Je kunt je ook te klein maken en doen alsof socialistische initiatieven alleen voor de langere termijn van waarde zijn en dat de voornaamste bezigheid is af te wachten. En bovendien is voor de hele klimaatcrisis met alles erop en eraan enorm veel macht nodig, om te veranderen op ingrijpende schaal. Kortom je kunt er maar beter vanuit gaan dat vérgaande eisen deel uitmaken van een grote beweging van verandering. Ook al is nog lang niet duidelijk welke vorm die beweging gaat aannemen naast de acties van vele strijdbare jonge en oudere klimaatactivisten.
    Het doet me denken aan Friedrich Engels die zich heel genuanceerd kon uitdrukken als het ging om de toekomst van het socialisme, maar ook in verschillende situaties opriep flink door te pakken. Je bent toch geen socialist om praatjes te verkopen? In 1891 schreef Engels een inleiding voor Marx’ boekje Loonarbeid en kapitaal,  uit 1847. Marx was toen al overleden. Engels eindigt de inleiding met een beroep op de socialisten om realistisch te zijn. De tegenstellingen die ontstaan door het kapitalisme brengt de maatschappij in een steeds idiotere situatie. Dat meent hij stellig en zo brengt hij dit ook. Er moet nu wat gebeuren.

Friedrich Engels:
' De splitsing van de maatschappij in een kleine, overmatig rijke klasse en een grote, bezitloze klasse van loonarbeiders maakt dat deze maatschappij in haar eigen overvloed stikt, terwijl de grote meerderheid van haar leden nauwelijks of in ‘t geheel niet beschermd is tegen de uiterste nood. Deze toestand wordt met de dag ongerijmder en – overbodiger. Hij moet uit de weg worden geruimd, hij kan uit de weg worden geruimd. Een nieuwe maatschappelijke orde is mogelijk waarin de huidige klassenverschillen zijn verdwenen …'

Engels vult de gewenste maatschappelijke orde niet precies in. Men leze het boek. Maar hoe ver weg is dit? Het citaat kan bijdragen aan bezinning op redelijke ideeën over de toekomst. Vóór de natuur, het klimaat, de vrede, tolerantie en een passend werk en inkomen voor echt iedereen, mondiaal. Opheffen, die gesplitste, diep verdeelde maatschappij, ja ook dat moet mondiaal. Niets doen is geen optie, alles hangt samen, dat moet je onder ogen zien. Maar Engels’ socialisme heeft het toen toch ook niet gered? Ja dat is zo, maar wegvluchten kon toen al moeilijk en is nu nog moeilijker. En wie zegt dat het resoluut opruimen van ‘oude rommel’ niet op een vreedzame democratische wijze kan plaats vinden?
    Gelukkig Nieuwjaar 2023, een jaar dat vaak beroep zal doen op ieders gezond verstand, én vraagt om een verder ziende blik.

Het citaat is ontleend aan: Friedrich Engels, Inleiding bij Karl Marx Loonarbeid en kapitaal, vijfde, verbeterde en vermeerderde druk, Uitgeverij Pegasus, Amsterdam 1971, pag. 16.
De inleiding van Engels is van 1891, Marx’ tekst is van 1847. Latere correcties van de tekst uit 1847, na verschijnen, zijn er van Marx en Engels, op basis van o.m. Marx’ Het kapitaal.

STOP DE OORLOG IN OEKRAÏNE

Vrede, zachtaardigheid en concentratie

      … zij zijn onovertroffen in gedachten, woorden en daden;
      geworteld in vrede, zachtaardigheid en concentratie, …


Loop eens je woonplaats in op een drukke dag en denk op straat rondwandelend na over de vrede én over het geweld dat daar tegenover ook bestaat. Gewoon vandaag, in de huidige wereld met al haar crises, conflicten en egocentrisme. Genoeg hiervan te zien of te merken in de eigen omgeving, althans, dat geldt voor velen.
      De straat, de herrie om je heen leidt makkelijk af, en je vergeet waarom je de straat op moest. Hoezo ook vrede. Denk aan Oekraïne waar het bepaald geen vrede is. Over veel andere plaatsen kun je vergelijkbare gedachten hebben. Denk aan Iran, het schandalige optreden tegen de eigen vrouwen van die staat. Of aan het beleid van Turkije tegenover de Koerden of Israël jegens de Palestijnen, die meer en meer het land worden uitgepest, van hun grond verdreven.
    Lopend op straat vergeet je waarschijnlijk al snel de opdracht. De straat op om over vrede en geweld na te denken; gaat mij dat aan? In de herrie lukt het moeilijk de aandacht bij de gestelde vraag te houden. Sterker nog, op een rustige plek is dat zelfs al moeilijk. Je geconcentreerd houden, de volle aandacht houden op iets wat je niet direct ziet, kan heel lastig zijn. En waarom moet dat ook?

Toch, als je dit breder gaat zien, is er verscholen achter deze vragen veel meer aan de hand. De ingewikkelde hedendaagse maatschappij vraagt om concentratie, passende aandacht, in heel veel situaties. Toch gaat dat vaak mis. Bijvoorbeeld al omdat overal veel prikkels aanwezig zijn. Een gebrek aan passende aandacht kan veel ongelukken veroorzaken, op kleine persoonlijke schaal en in wereldvrede bedreigende verhoudingen op grote schaal.

Zou er niet meer geluisterd en geconcentreerd, aandachtig geobserveerd moeten worden? Bijvoorbeeld wanneer je handelingen gaat verrichten die onbedoelde effecten kunnen hebben?
    Mijn stelling hier zou luiden: de hedendaagse mens is het vermogen vergeten geconcentreerd te leven, zeker als dat moet voor een langere periode aaneen.

Dat is niet niets. Mensen nemen toch ook grote beslissingen, die niet alleen in henzelf, maar ook in veel grotere verbanden ingrijpende gevolgen kunnen hebben? Denk aan leiders van grote staten, hebben die voldoende overdacht wat de gevolgen van hun handelen is? Heeft de heer Poetin dat ook gedaan of was hij steeds al geobsedeerd door de drang een plaatsje in de geschiedenisboeken, de hemel of in iets anders groots te bereiken? Onsterfelijke roem bereiken waar je echter welbeschouwd zelf niets aan hebt?
    Maar ook in veel kleiner en vrediger verband kun je je afvragen of bezinning en overzicht nog wel bestaat. En wie is de eigenaar daarvan? Voorbeelden zijn niet moeilijk te vinden. De juiste aandacht is zo vaak helemaal zoek. Dát is een kenmerk van het heden. Oorzaken van alle jachtigheid zijn makkelijk te vinden in de digitale en anderszins ‘ontwikkelde’ wereld. Of kijk naar de politiek en de media, al kan het ook te makkelijk zijn een speciale ontstaansbron van de onrust en jachtigheid aan te willen wijzen. Nader beschouwd is veel niet hetzelfde, al leek dat misschien eerst zo.

Moeten we voor een tegenwicht tegen overhaasting en dergelijke verschijningsvormen bij de psychiatrie aankloppen? Of zijn er meer en andere mogelijkheden?
    Pas las ik een oude boeddhistische tekst, waarvan verondersteld wordt dat die van de Boeddha is of uit zijn omgeving stamt. Het gaat om de eenvoudige formulering die me trof, omdat je die kunt toepassen op het heden, zowel op grotere als op kleine schaal. De tekst heet Sutta-Nipata en in dit boek met een lange reeks van sociale en op de persoon gerichte leerredes wordt op een bepaald moment gesteld dat bij goede volgelingen van de Boeddha hun ‘gedachten, woorden en daden geworteld (zijn) in vrede, zachtmoedigheid en concentratie.’ Er staat nog meer, ik selecteer, tegen de gewoonte in een fragment van een leerrede en laat misschien wel het belangrijkste deel van het citaat over aan de boeddhistische volgeling of geïnteresseerde lezer.
    Ongebruikelijk maar waarom? Omdat de combinatie van de woorden ‘vrede, zachtaardigheid en concentratie’ al uniek en uiterst leerzaam is. Niet alleen theoretisch, juist ook praktisch.

Wat zou de wereld niet kunnen winnen als mensen, met of zonder macht, werkelijk geconcentreerd zouden handelen. Of ruim daarvoor zich al concentreren op wat speelt en van belang is.
    Stel je de situatie vlak voor het losbreken van de oorlog in Oekraïne eens voor. De machthebbers en generaals die werkelijk zouden nadenken over wat ze gaan doen en wat de verdere consequenties zijn. Werk zoiets eens uitvoerig en geconcentreerd uit. Je bent toch knettergek als je je goed concentreert op de veldslag en dan die nog door laat gaan ook? Maar ook in kleinere situatie, zoals thuis of anders in de privésfeer zijn vaak diepere en langere overwegingen vruchtbaar. Ze kunnen meer laten zien dan vooraf vermoed werd. Maar de bezonnenheid wordt overgeslagen.

Concentratie. Vrede, zachtaardigheid en concentratie. Omvatten die drie woorden elkaar niet en niet ook ‘alles’ wat er op aarde gebeurt? Het empirische aspect zit erin, maar dan goed, in positieve zin. De rede zinspeelt op een bepaald type uitvoering. Zachtaardigheid heeft een kader. Er staat geen ongestuurde, blinde kracht voorop. Concentratie is hinken of denken vanuit een punt naar een ander, wellicht kleiner punt. Er ontstaat daardoor een beeld van een sterke bundeling van krachten. Maar in deze context toch ook weer zachtmoedig, met rede en vrede.

Zo gebracht is het bijna een spel. Maar serieus rekening houden met bij elkaar passende krachten of waarden zou een heleboel op kunnen lossen in onze soms redelijke, maar in wezen té beperkt-redelijke wereld. Natuurlijk bestaat er redelijkheid in het dagelijkse leven, maar alles moet vlug, kopieerbaar en eenduidig zijn. Maar eenduidigheid komt beter in beeld als ook de zachtaardigheid meetelt.
      Zachtaardig, klinkt dat als zwakte? Dan heeft de rede zich nog niet op haar geconcentreerd. Wat dat betreft is de vrede de uiteindelijke grote creatieve kracht.

Leer kinderen op school de vrede, de zachtaardigheid en de concentratie. Neem de tijd die nodig is de zachtaardigheid te bewaren, én de kracht van de vrede. In de boeddhistische tekst, de Sutta-Nipata, lees ik dat vrede, zachtmoedigheid en concentratie als centrale waarden elkaar voeden, versterken. Praktisch bezien mag je hopen dat kinderen op de scholen leren dat deze woorden elkaar veronderstellen. Echte concentratie laat levens zien, van de natuur en van mensen. Het woord vrede sluit open af. Het is nodig, maar de natuur, de werkelijkheid heeft de mens niet nodig en kan ‘zachtmoedig’ niet alles scharen tussen het perspectief van concentratie en vrede.

Deze blog is aldus een beknopte overweging bij drie begrippen die me aanspreken omdat ze elkaar een fundament geven. Zoiets geeft perspectief: van herstelde vrede, van zachtaardige acceptatie en van een concentratie die veel nieuws helpt ontdekken.
      Deze meditatie is totaal anders uitgevallen dan de notitie die ik eerst bij de passage van het boek opschreef. Omdat deze woorden nu eenmaal alles kunnen omvatten. Maar dat moet je wel willen, en daar kan de kern, de concentratie dan weer bij helpen. Herstelde vrede is een rijk vooruitzicht. Sta daar maar eens geconcentreerd bij stil. En echte concentratie betekent is altijd betrokkenheid en redelijke, misschien doortastende en tegelijk zachtaardige aandacht. Voor het andere en de ander.

Concentratie op wat er nu eigenlijk gebeurt kan een toegang tot de vrede worden. Zeker in het besef dat het hier om diepmenselijke verstrengelde waarden gaat die in één verband staan. Zij zijn veel meer dan een theorie, meditatie, actie, betrokkenheid, hard werken en politiek handelen of eenvoudige spontane praktijk alleen. Het gaat om echte sociale aandacht, dus concentratie vergt veel. Maar zij vormt en resulteert in vrede. Concentratie van denken en handelen kunnen ijdelheid helpen overwinnen en vormen een begaanbare weg naar zich realiserende vrede.
      Een opening, een toegang. Diepe, sterke concentratie is praktisch en niet vaag, kan met een flits kort duren of andersom juist leiden tot langdurige volle zorgvuldige aandacht. De hedendaagse maatschappij vraagt om tal van invalshoeken van denken en actie, maar concentratie en zachtmoedigheid kunnen een dappere stap vooruit naar de vrede betekenen.

      Naschrift
In deze weblog is iets heel oneerbiedigs gedaan: door één tekstfragment uit een flink boek helemaal centraal te stellen en te gebruiken voor ‘een eigen doel’, een beschouwing over ‘vrede nu’. Sterker nog, niet eens wordt het hele tekstfragment genoemd, terwijl het onmiskenbaar zo is dat de hele tekst hier een sterke, mooie en weloverwogen eenheid vormt. De nieuwsgierige lezer zal die nu willen weten.
Het hier gebruikte tekstfragment komt uit Sutta-Nipata, een verzameling korte teksten die teruggaan of stammen uit het vroege Boeddhisme. Van deze teksten bestaat een mooi uitgegeven bundel in het Nederlands. Voluit: Khuddaka-Nikaya (deel 1), De verzameling van korte teksten Sutta-Nipata & Dhammapada, Vertaald uit het Pali, ingeleid en van aantekeningen voorzien door Jan de Breet & Rob Janssen, Uitgegeven door Uitgeverij Asoka, Rotterdam 2002.
Het gebruikte of – zo u wil – misbruikte fragment staat in een vers van de Sutta-Nipatha in één kort afgerond vers. Versnummer 330 op pagina 91. Dit luidt:
      – Maar die zich verheugen in de Dhamma van de edelen,
      zij zijn onovertroffen in gedachten, woorden en daden;
      geworteld in vrede, zachtaardigheid en concentratie,
      zijn zij tot de kern van kennis en inzicht gekomen. –  

Het Boeddhisme kent leerredes die voor een belangrijk deel stammen uit zijn begintijd. Sutta's, leerredes of schriften. Bewaarde teksten die de mens kunnen steunen op het grillige pad dat leven heet en waarop de mens steeds opnieuw en in nieuwe vormen bij vrede en verlossing tracht te komen. Deze teksten – veel ervan ook in het Nederlands vertaald – zijn voor een groot deel goed leesbaar. Ze bevatten misschien geheimen, maar over het algemeen geen occulte, ontoegankelijke geheimtaal.



STOP DE OORLOG IN OEKRAÏNE

Leuke dingen, dichtbij

Terwijl de Volkskrant op deze mooie zaterdagochtend me met een ellenlang verhaal over wangedrag bij De Wereld Draait Door wil opzadelen, kijk ik eerst even door het raam naar buiten. De Linden verliezen hun laatste bladeren. De straat tijdelijk geplaveid met blad. Mooie kleuren, eerste vorst van deze winter.
    Klinkt poëtisch, net als die doordraaiende wereld. 'Wereld draait door, blad valt naar beneden.' De beweging van het blad valt meer op dan de draai van de wereld. Leuke dingen zijn er genoeg, dichtbij.
    Kijkend met mijn kijker naar de stam van de Lindeboom lijkt die nog meer in beweging. En dat klopt. Al woon ik zo ongeveer midden in de stad, op de stam voor mijn huis loopt een Boomkruiper. De Boomkruiper is leuk, want hij kan alleen maar vooruitlopen. Dat zegt men, dat zegt de vogelaar.
    En ja, hij foerageert vooruit, langs de hele stam. Uit het boekje, zoals het hoort. Laat de wereld maar draaien. Veel leuke dingen zijn dichtbij, de natuur begint hier en er valt vast veel meer te ontdekken.
    Leuke dingen, waar zijn ze? Dichtbij. Toeval is het niet.

 

Stop de oorlog in Oekraïne

De natuur als oplossing van de klimaatcrisis

‘De natuur laat zich niet dwingen.’ Deze uitspraak is niet helemaal waar natuurlijk. De natuur dwingt bepaalde keuzes af, wanneer de mens ingrijpt. Bepaald door die mens én door de specifieke natuur die bij dat ingrijpen in het geding is.
      Veel kan, maar niet alles kan. Veel kan, maar ook van de ingrepen die wel kunnen blijken veel ervan tamelijk onverstandig te zijn. Omdat het gebruik of de ingreep in de werkelijkheid altijd ook vaart onder de vlag van de vernietiging of de verandering. Ingrepen leiden tot iets nieuws, niet altijd tot iets beters.

Daarbij kunnen woorden die in de klimaatcrisis meespelen niet altijd helder zijn. Zo staan ‘we’ voor de noodzaak van ‘klimaat-adaptatie’. De maatschappij moet zich aanpassen aan de veranderende biologische omgeving. Maar als we bijvoorbeeld dat doen door heel Nederland in te dijken zal er ongetwijfeld veel mooie natuur die uniek is voor de huidige kust en duinen, verloren gaan. Dan is de aanpassing tegelijk een vernietiging en dus ook een discutabele of duidelijk verkeerde wijze van aanpassing. Deels ingrijpen en dan al ‘hoera’ roepen, dat is wegkijken van het feit dat de problemen met die concrete aanpak nog lang niet voorbij zijn en in dit voorbeeld misschien zelfs groter zijn geworden.

Met dit voorbeeld in gedachten stuit ik in de publicatie van Nature Today van 4 november jl. op een aanbeveling die naar mijn mening wel tot een algemene wet zou mogen leiden. Het gaat om het appel van het WWF (Wereldnatuurfonds) dat het belang van biodiversiteit aan de orde stelt. Oplossingen tegen de gevolgen van de klimaat-crisis leiden niet automatisch tot natuurbehoud. En in de internationale afspraken wordt maar een klein deel van de financiële inzet bestemd voor biodiversiteit. Het komt erop neer dat de natuur met haar grote biodiversiteit een veel grotere rol kan en moet spelen in de klimaatmaatregelen.

Momenteel wordt in Egypte de zoveelste VN-klimaattop gehouden. Het WWF roept op het belang van de biodiversiteit hoger op de agenda te zetten. Zeker nu de opwarming steeds meer zichtbare gevolgen laat zien, komen sommige landen voor hun eigen belang op, en dat is niet automatisch het grootste belang voor de natuur. In feite is er veel meer geld nodig, zowel voor de biodiversiteit als voor vele diverse klimaatmaatregelen, vooral ook in de arme landen. Laat beide of liever nog alle gezichtspunten meetellen met voldoende middelen!
      Helaas zijn we daar nu nog lang niet, vooral ook door de oorlogen en andere op de spits gedreven tegenstellingen. Bovendien is een technologisch sterk verhaal niet zomaar ook een biologisch sterk verhaal. Je kunt een crisis op heel verschillende manieren te lijf gaan, ook met verkeerde, kortzichtige of tegenstrijdige methoden, waarin per saldo het nodige effect juist wordt opgeheven, in plaatst van bereikt.

Biodiversiteit. Sinds Charles Darwin weten we dat de differentiatie van het leven leidt tot een gefaseerd vervolg van sterker zich ontwikkelend en vernieuwend leven. Dat overal meespelend veranderingsproces kan niet straffeloos onderbroken worden. Daarom moeten maatregelen hier mede op gericht zijn. De natuur heeft ruimte nodig. Het WWF dringt er daarom bij de deelnemers aan de VN-klimaattop op aan om de zogeheten ‘natuurlijke oplossingen’ sterker te integreren in de klimaatmaatregelen. Het fonds draagt daarbij creatieve ideeën aan zoals de mogelijkheden om de plaatselijke bevolking een rol te geven bij de ontwikkeling van de natuur.

Men kan de wereld in beton gieten, maar is dan de klimaatcrisis opgelost? Neen natuurlijk. Er moet ook zuurstof geproduceerd worden en daar zijn massa’s bomen en planten voor nodig. Dus het hele idee van brandjes blussen en de natuur feitelijk te negeren, zowel in het beleid als in de praktijk, is een fictie, een heel gevaarlijke. Het komt neer op wegkijken van de echte problemen.
      De klimaat-maatregelen moeten de natuur als ‘objectief deelnemer’ van de klimaattransities erkennen en haar veel ruimte geven. Zoals de mens probeert te redden wat hij denkt nodig te hebben of alleen maar te hebben, zo hebben de natuurlijke processen hun eigen dynamiek, waardoor ze in zekere zin als ‘actief deelnemer’ een grote rol spelen.
      Het is het oude filosofisch materialisme, dat de dynamiek van de werkelijkheid als ‘deelnemer’ erkent. De natuur leeft en ‘werkt’. Het oude rationalisme dat alleen de mens als actief actor erkent wordt dan historisch genuanceerd. Resultaat: de mens moet weloverwogen zijn gang gaan, maar de natuur moet daarmee interacteren, dus ook haar ‘rol’ spelen. Vice versa. De natuur verandert door de permanente externe veranderingen die ‘haar’ ten deel vallen. En simpel gezegd geldt dus: zorg voor het klimaat en vecht tegen de destructieve aspecten. Houdt tegelijk vooral rekening met hoe de natuur was, is en wordt.

Pas was ik een dagje fietsen, de natuur in, zoals dat heet. Buiten de stad, op het boerenland. Op een plekje waar ik vaker langs kom stonden drie reigers (Ardea cinerea) bij de kont van een koe te wachten. Ze vormen met de koe een soort duo, waarin kennelijk de reiger mee-eet, uit de uitwerpselen van de koe. Toevallig? Niet helemaal. Op vakantie in Portugal zagen we koereigers (Bubulcus ibis) ook ongeveer zo staan.
      Kennelijk, met de behoefte makkelijk aan eten te komen, vormen de koeien en reigers hier en daar ongeveer dezelfde structuur. Die kan incidenteel zijn of ze kunnen een afhankelijkheidsrelatie vormen. Gewoon oké, weinig bijzonders. Maar als we de kuddes koeien verminderen om stikstof te reduceren is het wellicht goed na te denken aan deze secundaire functie van de koe. Betekent die verder iets?
    De wereld heeft niet zomaar precies dezelfde rechten ‘zoals de mens’. Het vraagt om een reflectie, wat is vergelijkbaar en wat niet? Daar kun je over twisten en dat hebben filosofen en juristen al lang gedaan. Maar er is zeker wel sprake van structurele kenmerken ofwel objectieve processen die voorwaardelijk zijn voor andere.

Hopelijk krijgt de oproep van het WWF dus gehoor, en krijgt de biodiversiteit in volle omvang dus mondiaal de benodigde ruimte en waar nodig de middelen. Strijdt mee voor een dynamisch geheel voor een beter afgestemde wereld. Eén waarin de zeespiegelstijging in de loop van de tijd weer kan worden omgezet in stabilisatie en misschien een daling. Die duur zal waarschijnlijk lang zijn. Geduld én inzet worden op de proef gesteld.
      Er is een wereld nodig waarin de behoeften van de mens niet langer door kolonialisme, militaire expansie en misplaatste ijdelheden worden gestuurd, maar eerder door wat de generaties na ons nodig hebben om te kunnen leven. In de biodiversiteit vallen de belangen van natuur en mens samen. Leve de biodiversiteit.

Mierenhoop

Ecologie als samenwerking

 

STOP DE OORLOG IN OEKRAÏNE, want het is:

- Een menselijk drama, dat de aanpak van de klimaatcrisis ondermijnt.
- Verspilling van waardevolle grondstoffen en landbouwproducten.
- Groffe vervuiling en vernietiging van waardevolle plekken en divers leven.


Voor de link van Nature Today over de opvatting van het WWF zie:  https://www.naturetoday.com