donderdag 5 juni 2014

Nieuwe cultuur – Snel praten


Ik wordt wat ouder. En U? Wordt u jonger? Dat is handig, want de jeugd praat steeds sneller. Het wordt een hele kunst dat bij te houden. Het lijkt of praten een doel is geworden, en luisteren een lastige bijkomstigheid. De cultuur is in verandering, ook op deze manier.
      De media doen er ook aan mee. Al weet ik het niet zeker, misschien moeten ze wel. Een half uur zendtijd, dat zijn toch algauw een stuk of zes onderwerpen. ’t Kan ook zijn dat de tv juist het voorbeeld geeft. Dat is dan een dubieus voorbeeld. Al wordt het massaal gevolgd.

Gaat onze hele cultuur steeds sneller spreken? Het lijkt er wel op. Is ‘De Wereld Draait Door’ geen voorbeeld hoe je snel een hele reeks onderwerpen kunt afraffelen en statements kunt lanceren? De kijker heeft nauwelijks tijd om te filteren wat voor hem ertoe doet. Daar gaat het natuurlijk ook niet om. Hup, je zit alweer midden in het volgende onderwerp.
      Het is ook subjectief, bij het ouder worden is de snelle jeugdbabbel soms té vlot. Dat is echter dan ook weer objectief, want met mij moeten er velen zijn die ook wat ouder worden en dat soort luisterprobleempjes krijgen op de gevorderde dag. Wij moeten het allemaal bijbenen en denken dat als het te vlug gaat dit aan onszelf ligt.

Krijg je meer tijd door sneller te praten? Op het eerste gezicht wel. In enkele seconden kan een hele reeks zinnen worden geloosd. Die is de spreker dan mooi kwijt. Maar heeft iedereen alles gehoord, begrepen en verwerkt, en ook de kans gehad nog iets terug te zeggen? Voor het gemak kun je tegenwoordig ook gewoon twee verhalen door elkaar heen lanceren. Dat is hoogst efficiënt. Dan ben je met twee dingen in één keer klaar.
    Pas was ik in een gezelschap waarin iemand genuanceerd en beargumenteerd enig begrip kon opbrengen voor het Russische standpunt ten aanzien van de Oekraïne. Buurman aan tafel ratelde er als reactie binnen enkele seconden een Angst-voor-Poetin-verhaal dwars doorheen? Een reactie? De eerste opmerking was voor de tweede heer vooral een trigger om te spreken. Daarna volgden er twee verhalen gewoon een poosje naast elkaar. En die keiharde stilte die uitbrak, toen ongeveer op hetzelfde moment beide waren afgelopen. Hedendaagse polemiek, ieder vindt wat, en Hups ..…! ‘Wat zei je nog maar weer?’
    Het lijkt snel, snel praten, maar schiet niet altijd echt op. Zoiets als Twitter? De tjilperij maakt soms inderdaad veel los, maar veel getjilp wordt niet gehoord, behalve als achtergrondruis. Praten is nog geen communiceren. Vroeger leerden we op school ‘Alle gedrag is communicatie’. Paradoxaal is praten soms de minste communicatie. Dan kan dit het beste ook maar heel vlot gebeuren. Het gaat zo voorbij. ‘Tok, tok.’

Debatteerlessen en trainingen – ja, die bestaan – zouden veel aandacht mogen besteden aan een zekere rust. Zoals vroeger op briefhoofden van instellingen stond: ‘S.v.p. één onderwerp per brief’. Dat was handig voor de ontvangende ambtenaar of klerk. Tegenwoordig zou een brief met twee onderwerpen gewoon in twee delen worden gescheurd. Dan heb je twee brieven. Zo worden in de spoedspeak ook de onderwerpen in losse elementen de wereld in gekegeld. En vooral kunnen we tegenwoordig goed knippen en plakken, wat er ook gezegd wordt.

Soms kan ik alles even niet meer volgen. Dat moet voor meer mensen gelden. Adempauze, luisterpauze? Wordt er nog geluisterd? Als de cultuur zo verandert, is dat te stoppen? Het kan wat worden, mensen willen ouder worden en al die lange tijd nog meer spreken. Tel dat eens bij elkaar op! U snapt het al, van mij mag het een pietsje langzamer, even ademhalen, het kan geen kwaad. ‘Sorry, ik heb het even niet gehoord, wat zei je precies?’ Praten is uiten, je hoort zo een boel. Ook wat er niet eens werd gezegd.







maandag 2 juni 2014

Friedrich Engels over Nederland


Karl Marx heeft wel over Nederland geschreven. Hij had er familie waarmee hij correspondeerde. In zijn jongere jaren ging hij op familiebezoek en vond de trage trekschuit in Nederland nog snel vergeleken met Duitse sociale en politieke ontwikkeling.
      Marx moppert: ‘De kleinste Nederlander is nog een staatsburger in vergelijking met de grootste Duitser.’ (Brief aan Arnold Ruge, maart 1843) Een stelling die hij voor zover ik weet later niet meer nodig vond te herhalen.

Later sprak hij wel eens over de vreedzame en democratische weg naar het socialisme en zag mogelijkheden voor enkele landen, zoals Engeland, Verenigde Staten en Nederland. Marx zag de noodzaak een eindig kapitalisme te vervangen door een socialistische maatschappij. Dat zulke grote veranderingen vaak met geweld gepaard gaan, kon men moeilijk ontkennen. Zo’n weg propageerde Marx niet, maar hij was realistisch. Voor Nederland en enkele andere landen zag hij bij wijze van uitzondering een mogelijk vreedzaam lichtpunt.
      Marx op bezoek in Nederland: ‘… en wanneer ik met uw instituties beter bekend zou zijn, zou ik hier misschien ook Holland aan toevoegen – waar de arbeiders langs vreedzame weg hun doel kunnen bereiken.’ (Rede in Nederland kort na het congres te Den Haag van de Internationale, 8 september 1872)

Niet alleen Marx, ook zijn vriend en politieke sparringpartner Friedrich Engels noemt Nederland in verschillende politieke verbanden. Een interessant voorbeeld herinnert direct aan de huidige discussies over de Europese Unie, de Euro en de verhouding tussen Nederland en Duitsland. Beide landen zijn economisch innig verbonden. Een breuk in dat verband heeft grote consequenties voor welvaart en ontwikkeling. Zegt men nu dat Nederland moet uitkijken zich te los te maken van de Duitse economie, in 1555 en de jaren die volgden lag dit belang omgekeerd. In 1555 splitste het Heilige Roomse Rijk, verloor ‘Holland’ de band met Duitsland, kwam onder Spanje en werd zoals bekend daarna zelfstandig. Duitsland verloor daarmee voor lange tijd belangrijke handelswegen over zee en werd deels afhankelijk van de Nederlandse tussenhandel.

In een recensie in 1859 kijkt Engels op deze historische periode terug en schrijft over de stagnatie in de tijd van en na de Duitse Dertigjarige Oorlog. De Nederlandse autonomie en vooruitgang worden in die tijd een rem voor de Duitse ontwikkeling.
      Engels: ‘Doordat Holland zich losmaakte van het Rijk werd Duitsland afgesneden van de wereldhandel en werd zijn industriële ontwikkeling van meet af aan beperkt tot de meest bekrompen verhoudingen; en terwijl de Duitsers zich langzaam en moeizaam herstelden van de verwoestingen, die de burgeroorlogen hadden aangericht, terwijl al hun burgerlijke energie – die nooit bijzonder groot was – werd verspild in de vruchteloze strijd tegen de tolbarrières en de krankzinnige handelsvoorschriften (…) veroverden Holland, Engeland en Frankrijk intussen de voorste plaatsen in de wereldhandel, …’ (Recensie van Karl Marx, ‘Bijdrage tot de kritiek op de politieke economie’  in het weekblad Das Volk, 6 augustus 1859) Dit is samengevat, men leze Engels.
    Is dit leerzaam? Gezien de huidige discussies over economische unies, samenwerking en zelfstandigheid kun je als je Engels leest leren dat je de objectieve samenhang niet kunt ontkennen en historisch vooruit moet denken, en niet nationalistisch achteruit. Dat betekent overigens niet dat een zuiver kapitalistische dominantie inmiddels ook niet achterhaald zou kunnen zijn, of dat op afzienbare termijn zou kunnen worden. Dan ligt het hele vraagstuk wel wat anders dan zoals zo vaak wordt voorgesteld. Achteruit is echter nooit vooruit, dat weet ieder kind.





Meer over Marx en Engels weten? Lees bijvoorbeeld mijn boek Marx, zó gelezen

Zie voor meer informatie en  bestellen mijn website: www.jasperschaaf.nl

Ook te bestellen bij uitgeverij Damon of bij de boekhandel














zondag 25 mei 2014

Platbuik & co


Dicht bij huis zijn veel mooie dingen te zien. Ook deze week. Zoals een aardig clubje bontbekplevieren in de Westerbroekstermadepolder en de libelle in de eigen tuin, midden in de stad. Dat is een platbuik (Libellula depressa). Naar het schijnt heel algemeen, al komt zij misschien niet elke dag bij ons langs.
Het is inderdaad een ‘zij’, een vrouwtje. Ook nog de breedste libelle, door haar achterlijf. De bontbekplevieren zag ik even voor een kleine plevier aan, maar gezien de oranje snavels en poten maak ik er – totdat het tegendeel bewezen is – er maar een bontbek van. De foto is van flinke afstand genomen, maar toch een aardige meifoto.

















zaterdag 10 mei 2014

De arbeidersfilosoof Joseph Dietzgen, een opmerkelijke materialist


Joseph Dietzgen (1828-1888) wordt wel arbeidersfilosoof genoemd. Hij was handwerker, in hoge mate autodidact en schreef een eigen filosofie. Eigen, maar niet helemaal origineel. Zijn denken berust op de filosofie van Ludwig Feuerbach en in nog veel sterkere mate op dat van Karl Marx. Dietzgen laat zich er niet op voorstaan origineel te zijn. Hij benadrukt meer dan eens dat Marx de grote denker is, die eigenlijk zijn filosofie nog eens helder toegankelijk samen zou moeten vatten voor de arbeiders. Marx beloofde dit ook min of meer aan Dietzgen, maar kwam er vooral door zijn werk aan Das Kapital nooit aan toe.
    Dietzgen kon het mooi zeggen. Marx’ filosofie is niet zo makkelijk, en daarom vond hij dat deze het beste maar in homeopathische hoeveelheden aan het brein van de arbeiders kon worden toegediend. Zelf maakt hij veel werk van toegankelijkheid, en presenteert soms zijn gedachten in ‘preken’, want de religieus opgevoede mens is gewend aan die vorm. De inhoud was echter niet religieus, maar materialistisch. Wel op een genuanceerde manier. Dietzgen is eigenlijk de eerste die het denken van Marx, Engels en zichzelf letterlijk als dialectisch materialisme benoemt.
    Hieronder staat een recent door mij voor www.marxists.org vertaalde tekst van Dietzgen uit 1888, zijn stervensjaar. Voor meer over Dietzgen, waar ik op promoveerde, zie dezelfde site of zie www.jasperschaaf.nl.
      In onderstaand artikel van Dietzgen legt hij zijn materialisme uit, en vooral dat men dat niet moet misverstaan.



Oorspronkelijke titel: Joseph Dietzgen, Materialismus, 1888.
Gebruikte bron: Joseph Dietzgen, Schriften in drei Bänden, deel 3, Akademie Verlag, Berlin (DDR) 1965, pp. 335-339



Materialisme

Wij bekennen tot de materialistische wereldbeschouwing te behoren. Wie echter verder niets van ons weet dan dit, die miskent ons. Je hebt materialisten in soorten en onder hen ook van die typen die zich de meest materiële namen toe-eigenen en toch juist het tegendeel zijn, namelijk de ‘meest zuivere’ idealisten. Wij socialisten behoren tot die soort, wij zijn tegenstrijdige mensen, wij willen en zullen ook nog de wereld op haar kop zetten, maar wij zullen dit ook verantwoorden.
    Onder de filosofen die over het sprookje piekerden hoe de wereld ontstaan is, waren er die deze uit atomen, uit materiële atomen samenstelden, en andere die aan geesten geloofden, die de wereld zouden hebben geschapen. Met de indeling van filosofen in materialisten en idealisten verhoudt het zich echter ongeveer als met de indeling van het weer in goed en slecht of in regen en zonneschijn: de geschiedenis loopt door elkaar. Vaak is het slechte goed en vaak het goede slecht. Vaak is regenwater het heerlijkste op aarde, en het komt zelfs voor dat tijdens de regen de zon schijnt.
    Net als in de natuur, waar bij het schijnen van de zon het regent, bestaat in ons materialisme de idee er midden in.
    Idee en materie zijn twee dingen die het verdienen te worden gekend. In het bijzonder wanneer men zich bij een van de legerkampen, die van de idealisten of van de materialisten wil aansluiten, moet men deze dingen beter kennen. Het is nog lang geen uitgemaakte zaak of beide zo ver uiteen liggen als Holland en Polen, of zelfs, of het past om net als met Europa en Amerika beide als aparte gezichten van één aardkloot voor te stellen.
    Wij zijn mensen voor wie alles samenhangt. Het mijn en het dijn willen wij niet zo van elkaar scheiden als de bourgeois het graag zien. Jouw eigendom en het mijne, ten minste voor zover deze eigendommen als productie-instrumenten dienen, willen wij net als jouw en mijn arbeidskracht laten samenhangen en gemeenschappelijk laten werken. En wanneer wij filosofie bedrijven zal de idee in verbinding met de materie eerst theoretisch en vervolgens praktisch ons weer in het zadel helpen.
    Wie helder uit zijn ogen kijkt kan direct zien dat wij gelijk hebben: De dingen hangen samen. Ja, wanneer wij hen in ons hoofd op een juiste manier uit elkaar houden, zodat alles apart heel helder en aantoonbaar is, wordt pas echt duidelijk, hoezeer zij in waarheid nauw met elkaar verbonden zijn. De materie is een idee, en de ware ideeën zijn volstrekt materialistische gedachten.
    Ik zeg, de materie is een idee, zij is overal en nergens. Leem is materie, ijzer, water, vlees, lucht en geur. Bij dat laatste wordt de zaak al wat twijfelachtig. Rozengeur, zonnestralen, verschillende kleuren en klokgelui behoren tot de twijfelachtige soorten materie. Men kan ze nog materieel noemen, maar zijn strikt genomen geen ‘materiaal’. Streng bezien is materieel slechts het grijp-, tast- en weegbare. Maar helemaal streng genomen is de materie een idee, die met het massieve begint en geleidelijk vervluchtigt – tot wij bij het meest vluchtige uitkomen: gedachten die huizen in menselijke hoofden.
    Uit deze gedachten moet de arbeider zich geen spook laten voorspiegelen. Omdat het zien van spoken tot voor kort zo’n gebruik was, willen wij de kameraden daar in het bijzonder voor waarschuwen. De pastoor, de schoolmeester en de hele hoge raad tot bovenaan de academische doctoren en professoren zijn gezamenlijk sterk in de idealistische leer van spoken. Zij maken uit de denkactiviteit, die automatisch werkt in de hersenpan – als dat een wereldwonder is mag dat gezegd worden, omdat de wereld in al haar delen prachtig genoeg is – maar neen, de demagogisch geworden geleerdheid maakt uit de idee een zeewonder, een zeeslang, een hersenspinsel!
    Daartegenover noemen de socialisten zich materialistisch gezind, omdat voor hen de zeeslang geen zeeslang is, maar deze herkend wordt als dwaallicht. Wij zijn daarom geen atomisten, ook verhouden wij ons tot de idee niet slechts negatief, maar positief in de hoogste graad.
    Een materieel voorbeeld hoe het socialisme zich tot de idee verhoudt, is de idee van de arbeid. De arbeiders die geen socialist zijn, hebben geen, dat wil zeggen een verkeerd idee van de arbeid. Zij hebben geen idee van de samenhang, van het bij elkaar behoren van verschillende soorten werk en arbeiders. De arbeiders zonder bewuste denkbeelden begrijpen niet, hoe de kleermakerij, het maken van schoenen, het draaien, het metselen, de hoefsmederij enzovoort veelsoortige vakken zijn en toch slechts één werk zijn. Zouden deze arbeiders eenmaal met dit idee bekend zijn, dan zouden ze ook de idee van de arbeid kennen en zouden ze niet zo erbarmelijk geïsoleerd tegenover hun kwelgeesten staan. In plaats van elkaar de hand te reiken en zich met vereende kracht te verweren, gaan ze er nu vandoor met miskenning van ieder idee en tonen ze verwaandheid. De schoenmaker voelt zich verheven boven de kleermaker, en de fijne houtbewerker wil niet zo’n gewone kerel zijn als de ruwe timmerman. Zo meent ook de Engelsman dat hij beter is dan de Ier. In plaats van ideeën van vrijheid, gelijkheid en broederschap uit te dragen, vertonen ze kleingeestige jaloezie. Ieder wil zijn verwaande ik in zijn gekoesterde individuele dikke pens een veilige plek geven en is een materialist zonder ideeën, maar geen socialistische materialist.
    ‘Proletariërs van alle landen, verenig je!’ Om dit doel te bereiken moet je de ‘idee’ leren kennen! Dan word je een waarachtige, intelligente en ideale materialist. Het is daarom niet nodig dat iedereen filosoof wordt en filosofie studeert. De idee leeft in alle soorten kunst, wetenschappen en beroepen. Maar toch wil zij speciaal gezocht en met een zekere verering behandeld worden. Zij heeft een onstoffelijke natuur en is de natuur van de geest in levende lijve, die met stompzinnige woorden van geesteloze materialisten, die van haar niets meer dan een hersenfunctie weten te maken, nog lang niet is afgedaan.
    De idee komt uit de hersenen, ja natuurlijk! Zoals het gezichtsvermogen uit de ogen. Toch weet je nog heel weinig van het zien, als je er niet meer van weet. Om het zien te kennen, moet ik meer kennen dan het oog, moet ik ook iets weten over licht en over andere dingen, die schijnbaar veraf staan van het oog. Zo moet je, om bekend te worden met de idee, veel verder liggende dingen in de kring van het geestelijk hersengebruik halen dan de hersenbrij alleen.
    De laatste tijd noemt men een geborneerde school van natuuronderzoekers materialisten, die op de filosofische wetenschap – die het intellect en zijn ideeën tot speciaal onderzoeksobject hebben gekozen – geringschattend neerkijkt en zo ongenuanceerd is te geloven dat zij met het materiële orgaan de vluchtige geest en zijn idee al volledig hebben onderzocht. Zeker! In de wetenschap gaat het ook om het orgaan en ook om de anatomie van de hersenmassa. Echter ook om de functie en het feit dat die functie niet hetzelfde is als het orgaan. Wie het gehoor en de klanken wil onderzoeken moet luchttrillingen van de oorlel kunnen onderscheiden.
    Marx, die ons over de tastbare dingen, over de fysieke arbeid zo grondig onderrichtte, was niet alleen een zeer intensieve onderzoeker van de ideeën van de materiële disciplines, maar ook een eminente filosoof, dat wil zeggen een onderzoeker die het intellect, de geest, de idee of de abstractiekracht tot speciaal onderwerp van zijn studie maakte. Hij leerde dat het lichaam van de maatschappij, haar structuur, door de productieverhoudingen wordt gevormd, zonder welke haar geest, haar politieke en juridische drukte helemaal niet begrepen kan worden. Met andere woorden: eerst moet de mens eten en drinken, voor hij kan nadenken, en zoals dat met de enkeling is, gaat dat ook voor volkeren op.
    De socialisten zullen het denken en de idee niet minachten, maar wel de hersenschim die het lichaam op aarde wil laten en met de geest naar de hemel wil varen.







Joseph Dietzgen






Een andere recent door mij vertaalde tekst van Dietzgen vind je door HIER te klikken