Dialectische negatie

Dialectiek kan betekenen: een stap opzij zetten. Dialectiek duidt een geschiedenis aan, geprobeerd in woorden te vatten. Kritisch, zelfkritisch, duidend wat dat nog niet was en altijd kijkend naar de geschiedenis van de natuur en de mens.
      Het gaat het om de ontwikkeling. Volgens de dialectische denkwijze staat niets stil. De lezer kan zich het schema van verandering herinneren: these, antithese en synthese. Hierbij hoort een revolutionaire aandacht voor de antithese, de factoren die de veranderingen afdwingen.

De dialectiek veronderstelt een verhouding van een uitgangspunt (1), een opkomende tegengestelde reactie (2) en een synthese (3), een nieuwe situatie. Maar er zijn meer vooronderstellingen. Bijvoorbeeld zie je bij filosofen als Karl Marx en Friedrich Engels, die zich in hun denken voor een deel oriënteren op de filosoof Georg Hegel, dat er ook de diepgewortelde vooronderstelling bestaat dat alle dingen, feiten, situaties (etc.) de neiging hebben te willen blijven voortbestaan en zelfs zich uit te breiden. Die gedachte kan bijvoorbeeld voortvloeien uit de ideeën van voorgangers als Aristoteles of Benedictus de Spinoza. Maar dan wel op een specifieke manier. Voortbestaan kan een dwingend perspectief voor de toekomst zijn, dat juist om die situatie vast te leggen koerst op een aangepast voortbestaan. Denk hierbij ook aan de evolutietheorie, die juist verandering koppelt aan een verschil, zoals de koppeling van voortbestaan aan strijd.

De geschiedenis, de feitelijke en de kennis erover, gaat van dergelijke principes uit. Soms past dat mooi, en leidt het model tot een inzicht dat praktisch toepasbaar is, terwijl een andere keer zo’n model eerder lijkt te leiden tot onzin of oppervlakkigheid.
    Het is zinvol regelmatig te kijken of dergelijke modellen kunnen leiden tot meer of dieper inzicht. En daarbij of vervolgens kan weer worden getoetst of de uitkomsten kloppen, bijvoorbeeld als hypothese om verder weer op te kunnen bouwen. ‘De geschiedenis gaat door’, hoor je soms zeggen. Ja dat is één, maar de vorm waarin – bv. vreedzaam of juist niet – is twee. Als derde volgt de zelftoetsing. Blijf je (ik) kritisch genoeg, en wat zeggen de feiten verder?
    Een voordeel van het dialectisch model is dat het helpt breed te kijken. Van de maatschappij of bijvoorbeeld de economie kunnen veel aspecten in hun ontwikkeling worden benoemd en kan hun werking worden ingecalculeerd. Bijvoorbeeld kan in de politiek breed leren kijken nieuwe inzichten opleveren, voor de korte en langere termijn, rekening houdend met de maatschappelijke gelaagdheid.

Dialectiek betekent dan ‘even een stap opzij kijken.’ Bijvoorbeeld als non-conformistisch en vooruitstrevend denken. Kijk wat je voorstelt, kijk naar de logica van de in de strijd te verwachte tegenkrachten en kijk naar het te verwachten resultaat, als synthese.

Vijf willekeurige voorbeelden: Hier slechts als trits en tendens aangeduid, niet uitgewerkt:
 
1 -   Oorlog in Oekraïne - winnaar-verliezer - nieuwe dominante politieke machten.
2 -   Oorlog in Oekraïne - reflectie – de VN moeten de politieke orde opnieuw definiëren.
3     Opwarming aarde - machtsdenken - bittere nieuwe machtsstrijd op veel niveaus.
4     Overmatige visserij - reacties milieubeweging - nieuwe internationale wetgeving.
5     Overmatige visserij - gedragsverandering van vissen - verscherping geopolitieke strijd.

De hier gegeven voorbeelden geven een sterk vereenvoudigde aanduiding van enkele grote maatschappelijke risico’s. Het element van vraag reactie-conclusie is sterk aanwezig en kan verder worden ontwikkeld. Steeds opnieuw. Elke stap kan een betekenisvolle volgende stand van zaken (feiten) oproepen, een instemmende of afwijzende. Duidelijk wordt bovendien zichtbaar dat op het niveau van de theorieën de vragen en antwoorden speculatieve elementen kunnen bevatten. Door verdere, scherpe analyse en openbaar debat kunnen die beter zichtbaar worden gemaakt, leidend tot een sterkere bewustwording over de voorliggende kwesties.

Schrijven over Dialectische negatie kan eigenlijk niet goed in zo’n kort bestek. Slechts kort en samenvattend benoemen kan een risico vormen. Hopelijk kan dit toch bijdragen aan de nodige grondige politieke analyse, dus op dit niveau van denken. Meer inzicht nastreven over wat het negatieve aspect van de ontwikkeling positief bijdraagt. Als denken en als vermoedelijke uitkomst, of een deel daarvan.
      Concreet kwam ik op dit onderwerp bij het aanzien van het klimaat in het algemeen en in het bijzonder van de Zuidelijke IJszee. Wat bewerkstelligt de kennis die momenteel hierover aanwezig is? Is die kennis alleen een hulpmiddel of zijn er verderstrekkende impulsen aan te ontlenen? Kennis, terwijl je in de politiek daarover geen of te weinig consequenties ziet. De Nederlander als Universele Badgast zal echter zijn vloedgolf nog tegenkomen, dat weet je wanneer je de feiten van de opwarming en de vele consequenties op een rij zet. Maar misschien kan enig pedagogisch werk hierin nog zinnig werk doen. Nodig vanwege de grote natuurlijke, maatschappelijke en politieke consequenties. Maar zonder actie naast de reflectie zal dat niet gaan. En al helemaal niet zonder mondiale vreedzame samenwerking op tal van niveaus.

Kennis is een proces, dynamisch of je wilt of niet. Bijvoorbeeld je er bewust van worden dat je soms een grote stap opzij moet doen. Leren luisteren en kijken vóór de actie en tegelijk weten dat kennis invloedrijk is, maar nooit als ‘het enige’ bestaat. Het betreft geen godheid, het is beklijfde maatschappelijke actie. De stap opzij kan een belangrijke fase zijn in de realistische aanpak van de politiek, op klein niveau en wereldwijd. Het is geen einde oefening, want de negatie is altijd een aanwezig activerend element. Aanwezig, vormgevend en herhalend. Tegensprekend en meegaand. Kritisch en productief. In de natuur en in de maatschappij. In fasen van strijd en van vrede. Soms met weliswaar beperkte maar toch werkelijke invloed op de actuele en toekomstige historische veranderingen.




Over dialectisch denken en handelen schreef ik in 2005 het boek:
Jasper Schaaf, Dialectiek en praktijk, De creatieve tegenspraak, Een inleiding in dialectisch denken, Uitgeverij Damon Budel.
Dit boek kan op internet besteld worden bij Uitgeverij Damon, Eindhoven.




STOP DE OORLOG IN OEKRAÏNE!

 

Milieucrisis maakt samenwerking nog noodzakelijker - bosbranden

Een paar dagen terug besteedden de journaals weer eens de nodige aandacht aan de vele bosbranden in Europa en elders. Met daardoorheen de overstromingen die meestal ook al met de opwarming te maken hebben. Nieuw element in de rapportages is de groeiende aandacht voor de samenhang van de hoge temperatuur in zee, aan de wal, op je balkon in je eigen lijf enzovoorts. Dringt het inmiddels echt door bij de politici en andere beleidsmakers? Moeten de ingrepen versus de opwarming niet veel robuuster en op meer fronten tegelijk? En verdienen de in veel landen nu actieve groepen jongeren en ouderen die strijden voor een sterkere klimaatpolitiek niet veel meer steun? Het zijn de voorhoeden van een generatie die klimaat en milieu hoog in het vaandel hebben staan.

De brandweer komt nu keer op keer in beeld bij de bestrijding van de branden. En ik weet niet of ik het goed zie, maar het tv-beeld laat de brandweerman (en vrouw) vaak zien als een soort eenzame strijder tegenover de grote brand. Alsof hij er net voor ’t eerst van heeft gehoord. Zo is het natuurlijk niet, maar samenwerken om tijdig en liefst preventief stevig te kunnen ingrijpen is wel een punt. Zo’n 10 jaar geleden schreef ik hier een blog over met een oproep de kansen van een Europese Samenwerking hier ten volle te benutten. Dat alles onder te leuze: Samenwerken in Europa (wanneer het bos brandt).

Ik schreef onder meer over voorstellen voor concrete versterking van het bluswerk: Samenwerking is op veel fronten nodig. Ook in die zomer waren er weer veel bos- en natuurbranden. Algarve, Madeira, Kroatië, Catalonië enzovoort drama’s voor mens, dier en de groene natuur. Stationeer daarom meer blusvliegtuigen en blushelikopters verspreid over Europa, zorg voor deskundige doortastende coördinatie, en ga sneller met groot materieel op de branden af. Bekijk Europa als één geheel, niet alleen in de grote politieke vragen, maar ook bij meer specifieke vraagstukken. Geen ideologie met verhulde belangen, wel aanpakken en samenwerken waar dat echt helpt. De brand niet alleen symbolisch samen blussen, maar werkelijk ter plekke, in en bij het bos en zo nodig in de verdere omgeving.

Het idee van dit voorstel kwam er dus vooral op neer voortijdig de blusteams samen te laten werken, over de grenzen heen. Internationale solidariteit: Coördinatie over heel Europa en direct aanwezig in het preventieve werk en bij ontstaan van branden. Het zijn nog steeds, en zelfs meer dan 10 jaar geleden, enorme uitdagingen. Bosbrand is een groot deel van de verwoesting van de natuur en de bestrijding heeft dus een hoge prioriteit waarvoor kosten noch moeiten gespaard mogen worden.



Stop de oorlog in Oekraïne, ook tegen de verwoesting van de natuur!

Een passend sociaal verhaal voor de nieuwe tijd

Een revolutie kan soms diep verstopt zitten, zij was er opeens, maar er waren tekenen, er waren mensen met voorkennis. En het kwam, wat omfloerst misschien ook in de krant te staan.
    Bij revoluties denk je misschien alleen maar aan wilde acties en grote zichtbare transities, zoals die tegenwoordig vaak genoemd worden. Er zijn echter ook grote, ingrijpende veranderingen mogelijk, met de bijbehorende vloedgolf van actie en emoties, die doorzetten, terwijl men maar net beseft wat er speelt. Dan loopt de actie als het ware voorop, terwijl de voltrekkers ervan het nog maar nauwelijks beseffen.

En nu dan, waar slaat deze beschouwing nu op? Naar het schijnt kun je systeemveranderingen doorvoeren die zich weliswaar baseren op zichtbare verschijnselen, maar vooral succes hebben door de gezamenlijkheid van zowel de problemen, als de oplossingen. De vraag draait hier om de noodzaak de armoede te verminderen of op te lossen, de oplossing – het klinkt ongetwijfeld een beetje dom – is dan dat gewoon maar te doen. De armoede wég, er zijn toch duizenden barrières die dat tegen houden? Zoals de arbeidskracht die nodig lijkt voor zorg en service aan de bedrijven en de rijken? Maar nuchter kijken en dan bijbehorende actievoeren zou toch veel mogelijk moeten maken. Ook in Nederland gist het meer dan men vaak ziet.

De gebundelde kracht die nodig is voor de grote verandering is dit keer – in Nederland – een Commissie over armoede. De Commissie Sociaal Minimum. Of liever tegen de armoede. Ingesteld door de Tweede Kamer, zeg maar de regering, althans een groot deel ervan. Deze Commissie Sociaal Minimum adviseert nu de Bijstand en het Minimum Loon op te trekken tot een niveau waarop iedere mens kan leven en mee kan doen aan alle maatschappelijke voorzieningen.
    Met leze de details in de kranten. Samengevat pleit de commissie voor de terechte mogelijkheid voor iedereen om aan heel het maatschappelijk proces deel te nemen. Dat die mogelijkheid door een overheidscommissie gezien wordt is niet heel bijzonder, maar zal door de vraag zich al snel richten op de keuze die hier in feite gemaakt wordt. Het parlement heeft hier volgens de voorstellen de kans voor ongeveer 6 miljard jaarlijks een grote sociale verandering van inkomens en lonen, inclusief bijpassende voorzieningen door te voeren.

De Commissie is nog niet klaar en achter dat gegeven zullen sommige parlementariërs zich toch weer willen verschuilen. Maar deze Commissie is eerder door vrijwel de hele Kamer in het leven geroepen. Dat maakt de kans op het creëren van makkelijke vluchtwegen kleiner. Beren op de Weg zullen er bij zo’n groot plan wel zijn. Die kan men dan gezamenlijk overwinnen.
      Of dit een revolte gaat heten en dat ook zal worden: de Kamerleden hebben een enorme verantwoordelijkheid. Zij zullen aarzelen. Links moet laten zien hoe het goed ingevuld kan worden, op korte termijn. Ook in samenwerking en buitenparlementaire, sociale acties: aaneen ‘het volk’! Laat zien wat mogelijk is. Vertegenwoordig het volk, laat zien hoe dat kan. Dus voorop gaan lopen om de grote sociale tweedelingen van onze maatschappij aan te pakken en op te lossen. Het kan, de onwenselijke ongelijkheid moet eindelijk resoluut van tafel. Niet alleen voor het individu, ook voor de natuur, want alle handen zijn nodig in de strijd tegen de opwarming (enzovoort) die aan de gang is, om daar samen overwinningen te boeken.

Een plan als van deze commissie roept weerstand op. Je komt aan zowel de ideologie van sommige partijen als aan de belangen die meespelen. Maar een modern land kan niet zonder een goed ontwikkeld productief systeem, zeker nu die productie volledig groen moet worden. De tijd vraagt om passende organisatie, revolutionair of niet.
    Wanneer het advies helemaal klaar is ligt een urgent speelveld open. Daarop moet je bewust, doordacht opereren. Om een sociaal collectief te vormen, zowel voor de mensen die eindelijk deels of helemaal van de armoede bevrijd worden, als de maatschappij als geheel. Er zal ongetwijfeld sociale strijd nodig zijn, daartoe moeten vakbonden, partijen en lokale collectieven een sterke goede argumenterende (tegen)kracht vormen. Dat sluit een sterke democratie zeker niet uit. En vooral niet dat een passend verhaal nodig is voor de huidige tijd, een verhaal dat werkt.

 

P.M. De concreet geformuleerde voorstellen van de Commissie Sociaal Minimum vind je in verschillende media. Het hier voorliggende verhaal herhaalt die niet in detail. Deze blog richt zich op de mogelijke enorme betekenis van dit nieuwe verhaal over het oude vraagstuk van de armoede versus rijkdom. Oude wijn in nieuwe zakken? Het gaat om de acceptatie van het principiële strijdpunt en om strijd voor de rechtvaardigheid van een sterke sociale oplossing ervan. Of dat samen moet gaan met een geringe of juist sterke regulering ervan is een kwestie van secundaire betekenis, al verdient het eerste de voorkeur op vooral sociale en praktische gronden.

 Deze blog is geschreven (vlak) voor de val van de regering Rutte IV.

 

Stop de oorlog in Oekraïne

 

Cynisme teveel

 Marx schreef eens samenvattend over het eind van de zeventiende eeuw: ‘Absolute monarchieën waren kostbaar en verkwistend. Ze schiepen bureaucratieën waarvan men van alle leden kon verwachten dat ze terloops winsten maakten ten koste van het land.’ (1) Absolute monarchieën staan haaks op de belangen van het kapitalisme, en dus zullen kapitalisten het systeem willen veranderen, ten gunste van zichzelf. Per saldo kent het kapitalisme perioden waarin diverse groepen niet het landsbelang, maar eerder eigenbelang voorop stellen, in wisselende vormen.

Vroeger of nu, steeds weer zijn er groepen die eenzijdig hun eigenbelang voorop stellen, ten koste van het landsbelang en de belangen van minder machtige groepen. Dat egoïsme duikt steeds weer op, zelfs in verhevigde mate, een streven monarchieën te vormen, met nieuwe namen en vormen. Denk aan de naam ‘oligarch’, de alleenheerser zonder verdienste. Het egoïsme wordt verheerlijkt als een handigheid van de groep, waarvan het alleen maar ‘leuk’ is er bij te horen. En alweer: ten koste van het land: de natuur, de hulpbronnen, de arbeid van de werkenden en noem de rijkdommen maar op.

Het is uit de tijd, maar dat wordt niet altijd zo ervaren, omdat de moraal nu eenmaal de neiging heeft veel van het bestaande te verheerlijken. Het land, of liever de wereld heeft een andere moraal, andere ethiek en andere praktijk nodig. De bronnen, de natuurlijke en die van de arbeid, zijn nu eenmaal schaars. Ze verdienen eerlijk verdeeld, toegepast of zo nodig ingeperkt te worden.

De vele conflicten van nu, denk aan het klimaat, denk aan Rusland, Oekraïne, Palestina, Soedan en vele andere, ook kleinere en minder bekende. Ze verdienen sociale oplossingen die de bestaande overstijgen. Zo ook het economische verhaal, dat schreeuwt om waarachtig eerlijke oplossingen. Niet het cynische mag nog langer overheersen. Het cynisme van de praktijk dient overal bestreden te worden, tot in de haarvaten van de samenleving.

Het cynisme – en heel de cynische levenshouding – denkt ten koste van het land, van de bewoners, de massa’s genoemden en ongenoemden. Het cynisme is een sociale roof, een ongefundeerde ongelijkheid tussen mensen. De grote opgaven van het klimaat en de maatschappelijke verdelingen vragen om een sterke bijsturing op veel maatschappelijke niveaus, om het cynisme te bestrijden. Cynisme is wegkijken, maar heimelijk incasseren. De wereld is te vol om dat te kunnen dragen, laat staan de verschillende landen, culturen en de mens in het algemeen.

Stop de oorlog in Oekraïne!


(1) – Karl Marx, Geheime diplomatie in de XVIII eeuw, Katwijk 1983, p. 11.